Karar verme; hedef/amaçlar doğrultusunda, mümkün seçenekler arasından bir ya da birkaçının belirlenmesi süreci olarak tanımlanmaktadır. Doğru ve zamanında karar verme insanlar için birçok avantajı beraberinde getirmektedir. Bu nedenle firmaların stratejik öneme sahip kararlarını oluştururken çeşitli sayısal karar verme yöntem ve yaklaşımlarını kullanmaları rakiplerine göre avantaj sağlamaları açısından önemlidir.

Karar verme sürecinde kişilerin veya firmaların yararlandıkları en önemli sayısal karar verme yöntem ve yaklaşımlardan birisi AHP’dir. AHP, karar seçenek ve kriterlerine göreceli önem değerleri verilmek suretiyle oluşturulan karar verme sürecidir [Saaty, 1980].

Karar verme sürecinin karmaşık yapıya sahip olması, özellikle; karar problemlerinin çok sayıda kriterinin, alt kriterin ve seçeneklerin bulunması veya karar problemi modelindeki hiyerarşi seviyesinin artması durumunda, AHP ile belirlenen ağırlıkların özellikle birbirine yakın değerler alması, en uygun kararların oluşturulmasını zorlaştırmaktadır. Karar vericilerin birden fazla karar destek yöntemi ve yaklaşımı kullanması ile en uygun kararları alabilme olasılıkları artacaktır.

Bu makalede, karar vericilerin stratejik kararlarında, AHP ile elde ettiği sonuçları test etmek, desteklemek veya kararlarına farklı bir açıdan bakabilmek amacıyla kullanabilecekleri, Veri Zarflama Analizi (VZA) ve Analitik Hiyerarşi Prosesinin (AHP) bir arada kullanılması (hibriti) ile oluşturulan, Veri Zarflama Analitik Hiyerarşi Prosesi (VZAHP) yaklaşımı tanıtılmaktadır.

Çalışmanın devamında, VZAHP ile karar verme sürecinin bütün aşamaları ayrıntılı olarak açıklanmış ve AHP ile sonuçları belirlenen gerçek bir problem için bir uygulama yapılmıştır. Uygulamada B segmentinde bulunan araçlar için en uygun fiyat stratejisinin belirlenmesine yönelik, 2006 yılında Zeynep Çavdar tarafından yapılmış olan Fiyatlandırma stratejilerinin Analitik Hiyerarşi Prosesi ile değerlendirilmesi: Otomotiv sektöründe bir uygulama konulu [Çavdar, 2006] Yüksek Lisans tezindeki veriler kullanılmış ve elde edilen sonuçlar AHP ile bulunmuş olan sonuçlarla birlikte değerlendirilmiştir.

ANALİTİK HİYERARŞİ PROSESİ

İlk olarak Myers & Alpert [1968] tarafından ortaya atılan ve daha sonra Saaty [1977, 1982] tarafından geliştirilen AHP, karar seçenek ve kriterlerine göreceli önem değerleri verilmek suretiyle yönetsel karar mekanizmasının çalıştırılması esasına dayanan karar verme sürecidir [Saaty, 1990]. AHP ile karar vermede, sadece nicel (kantitatif) değil aynı zamanda nitel (kalitatif) değerler de göz önüne alınabilmektedir [Cheng & Li, 2002].

Karmaşık karar problemleri, problemi oluşturan bileşenlerin hiyerarşik yapılarının belirlenmesi ile daha anlaşılır duruma getirilmektedir. Karar hiyerarşisinin en üstünde; ana hedef (amaç), bir alt seviyede kararı etkileyen kriterler yer almaktadır. Bu kriterlerin, ana hedefi etkileyebilecek özellikleri varsa, hiyerarşiye başka seviyeler de eklenebilir. Hiyerarşinin en alt seviyesini ise, karar seçenekleri oluşturmaktadır.

VERİ ZARFLAMA ANALİZİ (VZA)

1978 yılında Charnes vd. tarafından [Charnes, Cooper & Rhodes, 1978] Farrell’in [1957] önerdiği sınır (frontier) analizinden yola çıkılarak geliştirilen VZA, tanıtılmasından sonra büyük ilgi görmeye başlamıştır [Seiford, 1997]. Başlangıçta, kar amacı taşımayan organizasyonların performans ölçümünde kullanılan yöntem, geliştirilerek kar amacı taşıyan kuruluşların performans ölçümünde de güçlü bir araç haline gelmiştir. [Sezen & Doğan, 2005]

VZA, farklı ölçeklerle ölçülmüş ya da farklı ölçü birimlerine sahip, çok sayıda girdi ve çıktıları olan homojen karar verme birimlerinin (KVB) göreli performanslarını (etkinliklerini), çok sayıdaki girdiyi/çıktıyı tek bir girdi/çıktıya (sanal girdi ve sanal çıktı) dönüştürerek ölçmektedir [Cooper vd., 2000]. Yöntemde, üretim sürecinde yer alan girdiler ve çıktılar arasında herhangi bir üretim fonksiyonunun analitik yapısı hakkında ön varsayıma [Kaynar vd., 2005] ve fiyat bilgisine ihtiyaç duyulmadığı [Odeck, 2000] gibi, girdi ve çıktı ağırlıkları da model tarafından belirlenmektedir [Kocakoç, 2003] .

VZA’ninUygulama Aşamaları

VZA ile performans ölçümünde üç aşama vardır [Golany & Roll, 1989]:

1. Analize girecek olan KVB’lerinin tanımlanması: VZA ile performans ölçüm sürecindeki ilk adım, analize dâhil edilecek KVB’lerinin tanımlanmasıdır. Yöntem; göreli etkinliklerin hesaplanmasında kullanılacağından, karşılaştırmanın anlamlı olabilmesi için, KVB’lerinin aynı girdiyi kullanarak, aynı çıktıyı üreten homojen birimler olmasına dikkat edilmelidir. Ayrıca, homojen KVB’lerinin sayısı, girdi ve çıktıların sayısının en az iki katı olmalıdır [Dyson, 2001].

2. Seçilmiş olan KVB’lerinin göreli etkinliklerinin değerlendirilmesi için uygun girdi ve çıktı değişkenlerinin belirlenmesi: VZA sonuçları, analizde kullanılan girdi ve çıktı değişkenleri kümesine dayanmaktadır. Farklı girdi ve çıktı değişkenlerinin kullanımı, tamamıyla farklı sonuçlara yol açabilmektedir [Tankersley & Tankersley, 1997] Ancak literatürde, analizde yer alacak girdi ve çıktıların seçilmesine çok az önem verilmekte ve bir fikir birliğine ulaşılamamakla birlikte, [Wagner & Shimshak, 2006] girdi ve çıktı seçiminde; çoğu zaman konuyla ilgili uzmanların fikirleri, geçmiş deneyimler ve ekonomik teoriler yol gösterici olmaktadır. [Kontodimopoulos, 2006 ].

3. VZA modellerinin uygulanması ve sonuçların yorumlanması: VZA ile etkinlik ölçümünde, uygun modellerin seçilerek analizin yapılması ve elde edilen sonuçların yorumlanması üçüncü adımı oluşturmaktadır. VZA’de, model seçimi ile ilgili olarak; Pastor [Pastor, vd., 2002], Cinca [Cinca vd., 2004] tarafından çalışmalar yapmış ve farklı yöntemler ileri sürülmüştür.

VZA Modelleri

VZA ile etkinlik ölçümünde kullanılan çeşitli modeller vardır [Adler vd. 2002]. Bu modeller, çıktıların ağırlıklı toplamının, girdilerin ağırlıklı toplamına oranı olarak ölçülen oran modelinden (CCR Modeli)türetilmektedir [Bal, 2005].

Kaynak: Eroğlu, E.,  Lorcu, F. (2008). Veri Zarflama Analitik Hiyerarşi Prosesi (VZAHP) ile sayısal karar verme. Journal Of The School Of Business Administration, Istanbul University, 36(2). Retrieved September 19, 2008, from http://www.ifdergisi.org/index.php/ifdergi/article/view/15/1